Maio é o mes da literatura por excelencia en Galicia. E se de algo podemos presumir en Vilanova de Arousa é que é terra de literatos.
O máis insigne é Ramón María del Valle-Inclán e, para descubrir máis sobre a súa vida e obra, invitámoste a descubrir a súa Casa-Museo localizada en pleno corazón histórico da nosa vila. Pero máis aló do propio espazo expositivo, este lugar sorprenderate pola súa singularidade.
Para ir abrindo boca, amosámosche 10 curiosidades da Casa-Museo Valle-Inclán que poida que non saibas:
1. Casa do Cuadrante: Monumento Histórico Nacional desde 1976
O edificio que alberga a Casa-Museo Valle-Inclán chámase Casa do Cuadrante. Aquí naceu o gran literato o 28 de outubro de 1866. O edificio, localizado na confluencia das rúas Luces de Bohemia e Priorato, data do século XVI e sufriu varias reformas ao longo dos anos. Unha das últimas levouse a cabo a mediados do século XIX reconverténdose nunha “casa grande urbana” de familia de clase alta.
Antes de ser adquirida polos avós maternos de Valle-Inclán (Francisco da Pena Cardecid e José Montenegro e Saco Bolaño), a propiedade pertencía ao Priorado Benedictino de Vilanova de Arousa. Durante a súa infancia e parte da súa mocidade, o escritor residiu na vivenda, á que fai tamén diversas alusións na súa obra. Cando o literato deixou de residir en Vilanova de Arousa, acudía á casa familiar -onde vivían os seus primos e lle tiñan reservado o seu cuarto- para pasar alí certas épocas.
Dada a singularidade do inmoble e a súa significación, a Casa do Cuadrante foi declarada Monumento Histórico Nacional en 1976, a través do RD 249/1976 do 9 de xaneiro. A pesar da súa importancia, a vivenda foi caendo progresivamente en estado de abandono, especialmente a inicios dos anos 90.
En 1994, o edificio sufriu un devastador incendio, de modo que se perdeu case todo o que había no seu interior. Dado o estado en que se achaba a propiedade, un ano despois, o Concello de Vilanova de Arousa decidiu apostar por este simbólico enclave adquirindo a propiedade e levando a cabo unha rehabilitación do edificio.
Así, establecéronse as bases para crear a Casa-Museo Valle-Inclán. Este centro cultural leva xa máis de dúas décadas aberto ao público e recibe cada ano numerosos visitantes, sendo un dos puntos de obrigada parada no destino.
2. Os patíns, elementos arquitectónicos propios de Galicia
Outra das singularidades do exterior da Casa do Cuadrante é que conta con dous patíns. Trátase duns elementos arquitectónicos propios de Galicia: unha escaleira de pedra exterior que serve de acceso á vivenda e que pode estar cuberta ou non.
Na Casa-Museo Valle-Inclán atoparás un patín na fachada principal e outro no contraforte. Este último dispón dunha soleira ou solaina, de modo que se atopa tapado por unha prolongación do tellado e pechado por uns balaústres sinxelos de madeira. Alén de resultar un espazo funcional da vivenda -ideal para secar a roupa ou as espigas e fabas, para resgardarse da calor no verán e desenvolver outros labores- tamén era un lugar de encontro onde ter amenas charlas.
Este singular patín tamén se atopa reflectido na obra de Valle-Inclán. Unha zona moi especial da casa que protagonizou varias lembranzas da súa nenez.
3. O magnolio máis emblemático de Vilanova de Arousa
O exterior da casa non é só decorativo. Sorprenderate polo seu maxestuoso xardín, onde atoparás numerosos exemplares senlleiros. Entre eles unha colección de antigas camelias (Camellia japonica e Camelia sasanqua), que tamén están presentes na obra de Valle-Inclán.
Con todo, entre as diferentes especies botánicas, deberás fixarche nunha moi especial: o antiquísimo magnolio (Magnolia grandiflora) que se atopa nun dos laterais deste fermoso xardín. Esta árbore, que foi testemuña dos numerosos cambios que a propiedade -de cercado máis de 1.500 metros cadrados- sufriu ao longo dos séculos, é un dos emblemas do noso destino. Non en balde, forma parte do escudo do Concello de Vilanova de Arousa, xunto coa Torre de Cálago.
Alén de ser un espazo de visita dentro do propio percorrido pola Casa-Museo Valle-Inclán, este singular xardín é o escenario ideal para diverso tipo de actividades e actos, maioritariamente de tipo social e cultural. De feito, ata fai un lustro, aquí facíase entrega das Insignias de Oro e Brillantes dentro da Festa do Mexillón e o Berberecho de Vilanova de Arousa.
4. A planta baixa, o calefactor da vivenda e as bufardas, para ventilar
A planta baixa da Casa do Cuadrante era, na época en que Valle-Inclán viviu alí, o espazo destinado aos cortellos. Sobre elas falou o literato nunha entrevista publicada en El Heraldo de Madrid o 13 de marzo de 1926. Nela contaba como lle gustaba “pasar por baixo das cabalerías e as vacas, entre as súas patas”.
A área estaba dividida por tabiques que servían para separar os diferentes animais, entre os que non faltaban as vacas ou os cabalos. Un pequeno espazo desta planta baixa reservábase para gardar os apeiros de labranza, así como as adegas, onde se conservaban os víveres.
Os animais dos cortellos facían as veces de calefactor natural para o resto da vivenda, especialmente nas xornadas frías de inverno. A calor que desprendían as cortes servía para temperar as estancias do primeiro piso.
Outra singularidade da época, e que aínda se pode ver na planta baixa da Casa-Museo Valle-Inclán, son as bufardas. Trátase de pequenos buracos que se dispoñían en distintos puntos das paredes para favorecer a ventilación da estancia, facendo as veces de respiraderos.
5. Primeiras edicións de obras de Valle-Inclán
A planta baixa do inmoble converteuse na actualidade nun espazo que combina dependencias municipais cunha das Oficinas de Turismo de Vilanova de Arousa, a recepción da Casa-Museo e unha ampla sala de exposicións. Así, o verdadeiro corazón da Casa do Cuadrante latexa para os bibliófilos e amantes do misterio.
Ao entrar, espérate unha sala de exposicións que é, en realidade, un santuario literario. Cales son os seus grandes tesouros? As vitrinas. Aquí poderás estar fronte a fronte con medio centenar de primeiras edicións de obras que saíron directamente da mente do Manco de Lepanto. Entre elas destacan as Sonatas de Otoño (1901), de Estío (1903), de Primavera (1904) ou os contos de Jardín Umbrío (1903). Por certo, se queres coñecer as referencias que Valle-Inclán fai á casa na que naceu e viviu durante a súa infancia, neste último libro poderás atopar varias.
Os exemplares únicos das vitrinas complétanse con títulos como as Divinas palabras (1920), Luces de bohemia (1920) -obra na que se forxou o característico esperpento valleinclaniano, ese xénero literario que deformaba a realidade para mostrar a súa verdadeira esencia- ou Martes de Carnaval (1930). Todo iso nun mesmo espazo e complementado con outros documentos escritos polo propio Valle-Inclán.
6. Inmersión na vida señorial de principios do século XIX
A visita ao primeiro andar da Casa do Cuadrante exponse como unha inmersión total na época. Aquí recréase fielmente a vida cotiá dunha familia fidalga galega do século XIX, permitíndoche ver como era a contorna que moldeou a personalidade do autor.
Así, a planta alta deste espazo museístico non é só unha exposición de obxectos, senón unha cápsula do tempo. Ao percorrela, podes ver como vivía a pequena nobreza rural ou “fidalguía” de principios do XIX. A disposición das estancias, desde o salón de recibir ata os dormitorios, reflicte unha estrutura social onde a aparencia e a cultura eran fundamentais, servindo de escenario real para moitas das historias que logo escribiría o autor.
Entre os espazos máis icónicos desta época destaca a cociña, que era unha das zonas centrais da casa. Non en balde, este era o punto de encontro entre clases sociais, desde o persoal de servizo ata os señores da casa. Se algunha vez escoitaches falar da lareira galega, aquí poderás vela con todo luxo de detalles. Tamén atoparás un moble moi típico da época e que aínda se conserva nalgunhas casas: a artesa. Trátase dunha especie de caixón de madeira no que se gardaban alimentos e cuxa superficie se utilizaba para amasar.
7. Recreación del espazo creativo
A planta alta da Casa-Museo Valle-Inclán alberga tamén unha estancia que recrea un pequeno despacho. Está exposto como ese espazo para a inspiración e escritura que o xenio literario podería utilizar para dar renda solta á súa privilexiada pluma durante o proceso de creación da súa primeira novela Femininas.
Alén de diversos manuscritos, tamén chamará a túa atención neste lugar unha pequena colección de pipas. Trátase dun elemento moi tipicamente vinculado as imaxes de Valle-Inclán e que tamén reflicte a calidade e orixinalidade da ebanistería típica de principios do século XIX.
8. Los espacios flexibles
Sabías que os dormitorios eran os únicos espazos modificables das vivendas? Na Casa-Museo Valle-Inclán atoparás varios dormitorios, pero, por encima de todo, hai un que non admite flexibilización: o cuarto principal.
Para o resto de estancias, íanse habilitando tabiques para dividir aqueles espazos máis amplos para reconvertelos en pequenas alcobas. Estas modificacións íanse realizando a medida que crecía a familia. De feito, no caso concreto da Casa do Cuadrante, os cuartos secundarios localizábanse en liña paralela á fachada principal da casa e chegou a haber ata dúas máis dos que se mostran na actualidade.
9. Un comedor de cine
Este espazo, considerado a área de transición entre os dormitorios, albergaba os almorzos, comidas e cea diarias. A distribución, como poderás observar na propia Casa-Museo, estaba moi pensada para resultar funcional e cómoda.
Con todo, o que realmente fai especial este espazo, é a proxección dun fragmento da película dos anos 20, La Malcasada, cedida pola Filmoteca Nacional. Nel, aparece Valle-Inclán no estudo de Julio Romero de Torres posando xunto á actriz María Banguer. Este filme considérase unha xoia do audiovisual da época por axuntar máis de cen personalidades durante a cinta.
Unha vez concluída a secuencia da Malcasada, poderás escoitar a voz do propio Valle-Inclán lendo un fragmento da súa coñecida Sonata de Otoño. Trátase dunha gravación que o escritor realizou no seu día para o Arquivo da Palabra e que está a túa disposición na túa visita á Casa-Museo Valle-Inclán de Vilanova de Arousa.
10. 2×1 en Cultura
Unha curiosidade práctica para os visitantes é que a entrada física á Casa-Museo Valle-Inclán inclúe tamén o acceso á Casa-Museo dos Irmáns Camba (Julio e Francisco), outros dous grandes referentes das letras que naceron en Vilanova de Arousa. Para poder acceder a ela, débese realizar unha reserva previa contactando a través do teléfono 986 555 493 ou a través do e-mail museos@vilanovadearousa.gal.
Ademais, cabe ter en conta que o Concello de Vilanova de Arousa ofrece neste museo visitas guiadas e información en catro idiomas (galego, castelán, inglés e portugués). Isto demostra o alcance internacional e a vixencia da figura de Valle-Inclán hoxe en día.